Tuyển sinh cao đẳng, đại học 2026: Tránh 'bẫy' sắp xếp nguyện vọng

Học sinh THPT tham gia trải nghiệm nghề nghiệp, thử việc trước khi học để tránh chọn sai ngành. Ảnh: ITN

Hiểu sai cơ chế xét tuyển

Theo ThS Đàm Minh Anh - Phó Trưởng phòng Đào tạo, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, thực tế tuyển sinh nhiều năm qua cho thấy một nghịch lý khá phổ biến: Nhiều thí sinh đạt điểm cao nhưng vẫn không trúng tuyển vào ngành mong muốn. Nguyên nhân chủ yếu không nằm ở năng lực học tập mà đến từ việc chưa hiểu đúng cơ chế xét tuyển và không biết cách sắp xếp nguyện vọng hợp lý.

Năm 2026, quy chế tuyển sinh tiếp tục cho phép thí sinh đăng ký tối đa 15 nguyện vọng trên hệ thống xét tuyển chung của Bộ GD&ĐT. Đây được xem là cơ hội để mở rộng khả năng trúng tuyển, tuy nhiên nếu không có chiến lược phù hợp thì số lượng nguyện vọng nhiều chưa chắc đã mang lại hiệu quả.

Theo phân tích của ThS Đàm Minh Anh, một trong những sai lầm phổ biến nhất hiện nay là thí sinh vẫn lựa chọn trường trước khi chọn ngành. Nhiều em bị tác động bởi danh tiếng, thương hiệu hoặc vị trí của trường đại học mà chưa thực sự phân tích năng lực, sở thích và định hướng nghề nghiệp của bản thân. Ví dụ, có những thí sinh thích công nghệ, có năng lực tư duy logic tốt, nhưng vì muốn vào một trường đại học nổi tiếng nên lại đăng ký ngành kinh tế hoặc quản trị kinh doanh chỉ để “được học trường top”. Sau một thời gian học, nhiều em cảm thấy không phù hợp, học tập thiếu động lực hoặc phải chuyển ngành giữa chừng.

Ngược lại, có em lựa chọn đúng ngành yêu thích ở một trường phù hợp hơn và sau đó phát triển nghề nghiệp rất tốt. Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh hiện nay, ngành học có ý nghĩa lâu dài hơn nhiều so với việc chỉ tập trung vào tên trường. Một sinh viên học đúng năng lực, đúng sở thích thường có khả năng phát triển chuyên môn tốt hơn, dễ thích nghi hơn và có động lực học tập bền vững hơn.

Bên cạnh chọn ngành theo cảm tính hoặc theo “thương hiệu trường”, một sai lầm khác cũng phổ biến là hiểu sai nguyên tắc xét tuyển nguyện vọng. Ví dụ, một thí sinh đủ điểm đồng thời vào ngành Khoa học dữ liệu của Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, ngành Công nghệ thông tin của Đại học Bách khoa Hà Nội và ngành Công nghệ thông tin của Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng. Nếu ngành Khoa học dữ liệu được đặt ở nguyện vọng 1, hệ thống sẽ xác nhận kết quả tại nguyện vọng này và không xét tiếp các nguyện vọng phía sau. Chính vì vậy, việc sắp xếp thứ tự ưu tiên đóng vai trò quyết định cuối cùng thí sinh sẽ học ở đâu.

PGS.TS Đặng Hữu Mẫn - Trưởng phòng Đào tạo Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng cho biết, thứ tự nguyện vọng không làm thay đổi khả năng được xét tuyển của từng ngành hay chương trình đào tạo. Các thí sinh được xét bình đẳng theo điểm. Thứ tự nguyện vọng chỉ quyết định ngành hoặc chương trình nào được xét trước đối với từng thí sinh.

Theo nguyên tắc vận hành của hệ thống xét tuyển, thí sinh sẽ trúng tuyển vào nguyện vọng cao nhất đủ điều kiện. Điều này đồng nghĩa, nếu một thí sinh đủ điểm vào nhiều ngành khác nhau thì hệ thống sẽ tự động xác nhận ở nguyện vọng có thứ tự ưu tiên cao nhất và loại các nguyện vọng phía dưới. “Nhiều em nghĩ rằng điểm cao đồng nghĩa chắc chắn đỗ đại học. Nhưng thực tế, chỉ cần chọn sai ngành, sai trường hoặc sắp xếp nguyện vọng thiếu chiến lược thì vẫn có thể trượt”, PGS.TS Đặng Hữu Mẫn nhận định.

Học sinh THPT Đà Nẵng trải nghiệm chương trình Một ngày làm sinh viên Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng. Ảnh: NTCC

Đừng trượt… vì sai chiến lược nguyện vọng

Theo các chuyên gia, bên cạnh hiểu sai cơ chế xét tuyển, nhiều thí sinh còn mắc hàng loạt sai lầm trong quá trình xây dựng danh sách nguyện vọng. Một trong những lỗi phổ biến là đặt nguyện vọng theo tâm lý “an toàn quá mức”.

Chia sẻ của ThS Đàm Minh Anh, nhiều thí sinh sở hữu mức điểm khá cao nhưng lại không dám đăng ký vào các ngành yêu thích vì lo sợ rủi ro. Chẳng hạn, một em dự kiến đạt khoảng 27 điểm nhưng không đăng ký những ngành có mức điểm chuẩn 27,5 hoặc 28 điểm mà chỉ chọn các ngành an toàn ở ngưỡng 24-25. Điều này khiến thí sinh tự thu hẹp cơ hội cạnh tranh vào những ngành phù hợp hơn với năng lực thực tế.

Ngược lại, có không ít thí sinh quá tự tin và dồn toàn bộ nguyện vọng vào các ngành “hot” có mức điểm chuẩn sát nhau. Ví dụ, thí sinh đăng ký liên tiếp các nguyện vọng có mức điểm chuẩn năm trước dao động từ 27,5 đến 28 điểm trong khi điểm thực tế của bản thân chỉ khoảng 27 điểm. Khi phổ điểm thay đổi hoặc điểm chuẩn tăng nhẹ, nguy cơ trượt toàn bộ hoàn toàn có thể xảy ra dù kết quả bài thi không hề thấp.

Cùng đó còn tình trạng thí sinh chưa nghiên cứu kỹ dữ liệu tuyển sinh. “Không ít em chỉ xem điểm chuẩn của năm gần nhất mà chưa phân tích xu hướng nhiều năm, mức độ cạnh tranh, biến động chỉ tiêu hay sự thay đổi phương thức xét tuyển. Trong khi đó, điểm chuẩn có thể thay đổi mạnh tùy theo phổ điểm, số lượng hồ sơ đăng ký hoặc xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của xã hội”, ông Minh phân tích. Có những ngành năm trước lấy 24 điểm nhưng năm nay hoàn toàn có thể tăng lên 26-27 điểm nếu lượng thí sinh đăng ký tăng cao. Ngược lại, có ngành giảm điểm chuẩn do mở rộng chỉ tiêu hoặc thay đổi nhu cầu nhân lực.

PGS.TS Đặng Hữu Mẫn lưu ý, thí sinh cần đọc kỹ thông tin tuyển sinh của từng trường mà mình có ý định đăng ký xét tuyển. Mỗi trường đại học có thể có quy định riêng về điều kiện dự tuyển, tiêu chí phụ, yêu cầu ngoại ngữ, học bạ, chứng chỉ hoặc cách tính điểm cộng. Đặc biệt, một số trường yêu cầu thí sinh kê khai thông tin trên cổng dữ liệu riêng để xác nhận điều kiện xét tuyển hoặc ghi nhận thành tích dùng để cộng điểm. “Nếu thí sinh chỉ đăng ký nguyện vọng trên hệ thống của Bộ GD&ĐT mà quên hoàn thành các bước riêng theo yêu cầu của trường thì vẫn có thể không đủ điều kiện xét tuyển dù điểm rất cao”, PGS.TS Đặng Hữu Mẫn khẳng định.

Không ít trường hợp thí sinh bị mất cơ hội chỉ vì quên nộp lệ phí xét tuyển, quên xác nhận nguyện vọng hoặc thao tác chưa hoàn tất trên hệ thống. Một lỗi khác cũng thường gặp, theo như nhận xét của PGS.TS Đặng Hữu Mẫn đó là thí sinh đăng ký nhầm tổ hợp xét tuyển.

Có những thí sinh đủ điểm ở tổ hợp này nhưng lại đăng ký nhầm tổ hợp khác có mức cạnh tranh cao hơn hoặc không phù hợp với điều kiện xét tuyển của ngành đào tạo. Trong bối cảnh tuyển sinh ngày càng đa dạng phương thức và dữ liệu được xử lý hoàn toàn trên hệ thống số, chỉ một sai sót nhỏ trong thao tác cũng có thể khiến thí sinh đánh mất cơ hội.

Đáng chú ý, mùa tuyển sinh năm 2026 có thêm điểm mới mà thí sinh cần đặc biệt lưu ý đối với khối ngành đào tạo giáo viên. Theo ThS Đàm Minh Anh, hệ thống chỉ xét tuyển đối với các ngành sư phạm trong phạm vi từ nguyện vọng 1 đến 5. Điều này đồng nghĩa, nếu thí sinh đặt ngành sư phạm ở nguyện vọng thứ 6 trở đi thì dù điểm rất cao cũng sẽ không được xét tuyển.

ThS Đàm Minh Anh chia sẻ chiến thuật sắp xếp nguyện vọng và cách chọn trường, chọn ngành cho học sinh THPT. Ảnh: NVCC

​Xây dựng chiến lược nguyện vọng theo hướng phân tầng

Theo các chuyên gia tuyển sinh, trong cơ chế xét tuyển hiện nay, điều quan trọng không phải đăng ký thật nhiều nguyện vọng mà là xây dựng được một chiến lược sắp xếp hợp lý.

ThS Đàm Minh Anh cho rằng, thí sinh nên tiếp cận việc đăng ký nguyện vọng theo hướng phân tầng thay vì dồn toàn bộ vào một mức điểm. Cụ thể, nhóm thứ nhất là nhóm “mơ ước”, gồm những ngành và trường yêu thích nhất, có thể cao hơn năng lực dự đoán khoảng 0,5 đến 1 điểm. Đây nên là các nguyện vọng đầu tiên.

Nhóm thứ hai là nhóm “phù hợp”, tức các ngành có mức điểm chuẩn tương đối sát với năng lực thực tế của thí sinh và có khả năng trúng tuyển cao hơn. Nhóm thứ ba là nhóm “an toàn”, gồm các ngành hoặc trường có mức điểm chuẩn thấp hơn điểm dự kiến nhằm bảo đảm cơ hội trúng tuyển. “Quan trọng nhất là các nguyện vọng phải có sự phân tầng hợp lý thay vì tập trung toàn bộ vào một nhóm điểm”, ThS Đàm Minh Anh nhấn mạnh.

PGS.TS Đặng Hữu Mẫn cũng cho rằng, thí sinh nên sắp xếp nguyện vọng theo mức độ yêu thích chứ không nên chỉ sắp xếp theo khả năng đỗ. Nguyện vọng nên xếp theo thứ tự: thích nhất đến ít thích hơn, không phải ngành/chương trình dễ đậu đến ngành/chương trình khó đậu. Nếu đặt ngành “an toàn” lên trên ngành yêu thích, hệ thống sẽ dừng xét ngay khi thí sinh đủ điều kiện trúng tuyển ở nguyện vọng phía trước.

Thí sinh không nên đăng ký quá ít nguyện vọng. Trưởng phòng Đào tạo Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng dẫn chứng, một số em điểm cao nhưng chỉ chọn 1-2 ngành/chương trình. Khi điểm chuẩn tăng đột biến, những thí sinh này không còn cơ hội ở những ngành/chương trình phù hợp khác. Mỗi thí sinh đều có 15 nguyện vọng nên cần cân nhắc các ngành/chương trình để tối đa hoá cơ hội trúng tuyển.

Phụ huynh cần thay đổi tư duy trong việc đồng hành cùng con em ở giai đoạn tuyển sinh. Nhiều người vẫn có tâm lý phải vào bằng được một trường “top” hoặc những ngành đang có sức hút truyền thông mạnh mà chưa thực sự lắng nghe mong muốn, năng lực và định hướng nghề nghiệp của học sinh. Thực tế cho thấy, thành công nghề nghiệp không phụ thuộc hoàn toàn vào tên trường đại học, mà phụ thuộc rất lớn vào sự phù hợp giữa người học với ngành học, năng lực tự học, khả năng thích nghi và quá trình phát triển kỹ năng trong suốt thời gian học đại học.