Trung Quốc: Tranh cãi về mô hình luyện thi Hengshui

Các mô hình luyện thi nổi tiếng không còn là con đường duy nhất vào được gaokao.

Tuy nhiên, mô hình ngày càng nhiều hạn chế, làm dấy lên tranh luận sâu rộng về áp lực, công bằng và hướng cải cách của nền giáo dục Trung Quốc.

Khi chuông báo thức vang lên lúc 5 giờ 30, Alan Wang cùng khoảng 4 nghìn học sinh tại Trường Trung học số 2 Hengshui có 8 phút để thức dậy, làm vệ sinh cá nhân và gấp chăn màn theo chuẩn “hình chữ nhật hoàn hảo”. Sau đó, các em tập trung trên sân trường cho buổi chạy bộ 1,6 km.

Đó là khởi đầu cho một ngày học tập kéo dài tới 16 tiếng, lặp lại không ngừng trong 3 năm. Với nhiều thế hệ học sinh Trung Quốc, Trường Trung học Hengshui là hình mẫu cho việc luyện thi đại học. Vì lịch trình hà khắc này đã đào tạo nên nhiều thế hệ thủ khoa, á khoa, thí sinh đạt điểm cao trong kỳ thi đại học gaokao, vốn nổi tiếng khắc nghiệt. Nơi đây còn được biết đến với tên “nhà máy luyện thi gaokao”.

Tuy nhiên, mọi chuyện đang thay đổi. Năm 2025, số học sinh Hengshui trúng tuyển vào Thanh Hoa và Bắc Đại chỉ còn 45 người, mức giảm mạnh so với giai đoạn đỉnh cao năm 2019, đạt 275 người. Cách quản lý mang tính “quân đội hóa” của Hengshui bị chỉ trích vì gây áp lực tâm lý nặng nề cho học sinh.

Bên cạnh đó, các chuyên gia giáo dục cho rằng, tranh cãi xung quanh Hengshui phản ánh vấn đề sâu xa hơn. Đó là những giới hạn cố hữu của hệ thống giáo dục Trung Quốc vốn lấy thi cử làm trung tâm. Trong hệ thống đó, một kỳ thi duy nhất có thể định đoạt tương lai học tập và nghề nghiệp của hàng triệu thanh thiếu niên. Áp lực càng gia tăng trong bối cảnh nhiều gia đình chỉ có một con và dồn toàn bộ kỳ vọng vào đứa trẻ ấy.

Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc đang tìm cách giảm tải áp lực. Bộ Giáo dục đã ban hành quy định siết chặt tần suất thi cử, nối tiếp chính sách “giảm kép” năm 2021 nhằm hạn chế bài tập quá mức và dạy thêm vì lợi nhuận. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cải cách chỉ thực sự hiệu quả nếu thay đổi cách đánh giá trường học và lãnh đạo giáo dục, vốn hiện nay vẫn gắn chặt với thành tích thi cử.

Và với trường Hengshui, dù vị thế đang bị lung lay, đây vẫn là mô hình giáo dục được ngưỡng mộ, được học tập và áp dụng quy mô lớn tại Trung Quốc. Bởi vì một khi kỳ thi gaokao vẫn còn tồn tại thì Hengshui vẫn có chỗ đứng riêng trong ngành giáo dục nước này.

GS Sang Guoyuan, làm việc tại Đại học Sư phạm Bắc Kinh, Trung Quốc, cho biết: “Gaokao là cơ chế tuyển chọn quy mô lớn hiệu quả nhất mà Trung Quốc hiện có. Dù tồn tại nhiều hạn chế như không đánh giá đầy đủ sự sáng tạo, tư duy phản biện hay kỹ năng mềm nhưng với hơn 13 triệu thí sinh mỗi năm, rất khó tìm ra một giải pháp thay thế bảo đảm cả hiệu quả lẫn cảm nhận về công bằng xã hội”.