Lối thoát cuối cho cuộc xung đột ở Ukraine sắp khép lại

Các cơ hội sau cuộc gặp của Tổng thống Nga Putin và Tổng thống Mỹ Trump tại Anchorage đang cạn dần. Ảnh: GI.

Trong quan hệ Nga-Mỹ, đã hình thành một truyền thống là đặt ra những cụm từ dễ nhớ để mô tả các giai đoạn xích lại gần nhau giữa Washington và Moscow. Ví dụ, thuật ngữ tiếng Pháp "détente" (giảm căng thẳng) được sử dụng để mô tả những thỏa hiệp mang tính tình huống giữa Liên Xô và Mỹ vào thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh.

Và rồi còn có sai lầm tai tiếng của phái đoàn Mỹ tại cuộc đàm phán Geneva năm 2009, khi một chiếc nút đỏ mang tính biểu tượng được trao cho phái đoàn Nga với dòng chữ "peregruzka" (quá tải) thay vì "perezagruzka" (thiết lập lại) được in trên đó, từ đó mở ra cái gọi là kỷ nguyên "thiết lập lại" vào thời chính quyền Obama.

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại Nhà Trắng và hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Nga đầu tiên được tổ chức sau nhiều năm, một thuật ngữ mới đã xuất hiện: "Tinh thần Anchorage" - cụm từ đã trở thành một dạng meme chính trị đặc trưng cho sự tương tác giữa Nhà Trắng và Điện Kremlin.

Bất chấp những cách hiểu khác nhau được thể hiện trong các tuyên bố chính thức của hai bên và bản chất phức tạp của cuộc đối thoại giữa Moscow và Washington, cốt lõi của các thỏa thuận có thể được tóm gọn lại thành một vài điểm chính:

Thứ nhất,  các lệnh trừng phạt của Mỹ sẽ được dỡ bỏ và quan hệ song phương toàn diện (trong chính trị, kinh tế, văn hóa, v.v.) sẽ được phát triển sau khi cuộc khủng hoảng Ukraine được giải quyết.

Thứ hai, về phía Nga, Moscow sẽ từ bỏ hoàn toàn các yêu sách đối với các vùng lãnh thổ Zaporozhye và Kherson, đồng thời đóng băng xung đột dọc theo các chiến tuyến. Về phía Ukraine, Kiev sẽ công nhận tất cả các vùng lãnh thổ do Nga kiểm soát là của Nga, bao gồm cả Crimea, và rút quân khỏi Donbass. 

Thứ ba, cần củng cố vị thế trung lập, không hạt nhân của Ukraine. Trong quá trình theo đuổi tư cách thành viên EU, Ukraine sẽ cần giải quyết các tranh chấp với nhiều nhóm thiểu số khác nhau (người nói tiếng Nga, người Rusyn, v.v.). Điều này sẽ tạo điều kiện cho một khuôn khổ an ninh Á-Âu mới và loại bỏ các vấn đề trong quan hệ giữa EU/NATO và Nga.

Như vậy, "Tinh thần Anchorage" cho phép một tình huống chiến lược trong đó mỗi bên có thể thoát khỏi xung đột "mà không mất thể diện" và tự tuyên bố mình là người chiến thắng trên danh nghĩa.

Ukraine sẽ duy trì chủ quyền quốc gia và giữ lại lãnh thổ đáng kể với quyền tiếp cận Biển Đen trong khi tiến tới hội nhập châu Âu. Trong khi đó, Nga sẽ đảm bảo quyền tiếp cận đất liền hợp pháp đối với Crimea (và chính bán đảo Crimea), từ đó đạt được các mục tiêu của chiến dịch quân sự: phi quân sự hóa, phi phát xít hóa và bảo vệ Donbass.

Tuy nhiên, để thực hiện những thỏa hiệp đã đạt được tại Anchorage, cần phải giải quyết một số yếu tố. Trở ngại chính là chế độ của Tổng thống Volodymyr Zelensky.

Sau khi nhiệm kỳ tổng thống của Zelensky kết thúc vào năm 2024, ông đã nắm quyền trên thực tế với lý do trao cho chính phủ Ukraine quyền lực đặc biệt để củng cố quốc gia chống lại mối đe dọa từ bên ngoài. Nếu rút quân Ukraine khỏi Donbass và ký kết một thỏa thuận hòa bình, ông sẽ tạo ra các điều kiện cần thiết cho cuộc bầu cử, mà ông có khả năng sẽ thất bại do sự mệt mỏi của công chúng sau 4 năm chiến tranh.

Hơn nữa, bất kỳ ứng cử viên tổng thống tiềm năng nào (chẳng hạn như Đại sứ Ukraine tại Anh, cựu Tổng tư lệnh Lực lượng vũ trang Ukraine Valery Zaluzhny hoặc Bộ trưởng Quốc phòng Mikhail Fedorov, v.v.) đều có cơ hội thắng cử bằng cách đưa ra luận điểm rằng chính quyền hiện tại phải chịu trách nhiệm về việc không ký kết được thỏa thuận hòa bình sớm hơn.

Xét cho cùng, một thỏa thuận hòa bình tương tự lẽ ra đã có thể được ký kết ngay từ tháng 4/2022, giảm thiểu thương vong cho cả quân đội và dân thường.

Thay vào đó, ông Zelensky không chỉ rút khỏi đối thoại với Nga mà còn thông qua một đạo luật cấm bất cứ ai đàm phán với chính phủ hiện tại của Nga. Như vậy, giới lãnh đạo hiện tại ở Kiev đã tự tước đoạt các công cụ chính trị và pháp lý để tìm ra giải pháp giải quyết xung đột.

Trong khi đó Châu Âu mắc kẹt giữa hai lựa chọn khó khăn: Nga, với mối quan hệ ngày càng xấu đi kể từ giữa những năm 2010, và Mỹ, nơi sự lên nắm quyền của ông Donald Trump đã đẩy căng thẳng về thuế quan và quyền sở hữu Greenland vào trung tâm quan hệ.

Các chính trị gia châu Âu hiện nay (từ Tổng thư ký NATO Mark Rutte và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đến Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Thủ tướng Anh Keir Starmer) đã không ủng hộ các thỏa thuận hòa bình do Mỹ và Nga đề xuất.

Mục tiêu của họ không phải là giáng một "thất bại chiến lược" vào Nga mà là bảo vệ Ukraine như một loại "công cụ quân sự và ngoại giao" chống lại Nga. Kiev được sử dụng như một cái cớ để tiếp tục quân sự hóa nền kinh tế châu Âu trong bối cảnh việc di dời các ngành công nghiệp dân sự sang các khu vực pháp lý khác (Trung Quốc, Mỹ, v.v.).

Tuy nhiên, khi Mỹ tăng cường can thiệp ngoại giao vào cuộc xung đột Ukraine, châu Âu nhận thấy mình bị gạt ra ngoài lề và bị loại khỏi tiến trình đàm phán, bao gồm cả các cuộc đàm phán song phương Nga - Ukraine (được nối lại vào mùa xuân và mùa hè năm 2025) và các cuộc đàm phán ba bên do Mỹ làm trung gian (đầu năm 2026).

Trước tuyên bố của Tổng thống Nga Vladimir Putin ngày 9/5 về việc sắp kết thúc Chiến dịch Quân sự Đặc biệt của Nga, châu Âu đã tìm cách quay trở lại tiến trình đàm phán bằng cách bổ nhiệm một đặc phái viên đến Moscow.

Tuy nhiên, hầu như không có ý định thực sự nào để giải quyết xung đột – không chỉ vì thiếu một ứng cử viên phù hợp cho vai trò này (với các ứng cử viên tiềm năng từ Phó Chủ tịch Ủy ban châu Âu Kaja Kallas và Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb đến cựu Thủ tướng Đức Angela Merkel và cựu Thủ tướng Ý Mario Draghi), mà còn vì không có nhiều điều để thảo luận: EU đã không đạt được thỏa thuận về các thông số của "thỏa thuận ngừng bắn tại sân bay" giữa Moscow và Kiev, vốn đề xuất ngừng các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào sân bay để tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông hàng không nội địa và quốc tế.

Sự thụ động về mặt ngoại giao của châu Âu phản ánh sự thất vọng ngày càng tăng trong đội ngũ của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Triển vọng giải quyết cuộc khủng hoảng Ukraine ngày càng trở nên mờ mịt khi sự chú ý chuyển sang một cuộc xung đột khu vực khác – cuộc chiến với Iran.

Cuộc chiến kéo dài 40 ngày chống lại Tehran đã tạo ra một bối cảnh chiến lược hoàn toàn khác đối với Mỹ, và việc tìm kiếm một thỏa hiệp với Cộng hòa Hồi giáo trở thành ưu tiên cao hơn so với việc tiếp tục làm trung gian hòa giải giữa Moscow và Kiev.

Mặc dù có ưu thế quân sự vượt trội so với Iran và vụ ám sát lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, Mỹ vẫn không thể làm suy yếu khả năng phục hồi của Tehran. Thay vào đó, những hành động này đã dẫn đến một loạt hậu quả khó lường.

Ít ai trong Nhà Trắng có thể lường trước được rằng hành động quân sự của Mỹ chống lại Iran vào ngày 28/2/2026 sẽ dẫn đến việc Iran tấn công các căn cứ quân sự và cơ sở hạ tầng dân sự của Mỹ tại các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, cũng như phong tỏa eo biển Hormuz, gây ra một trong những cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng nhất kể từ những năm 1970.

Kết quả là, giá xăng dầu ở Mỹ đã tăng vọt, và cuộc khủng hoảng này đang trở thành luận điểm chính chống lại đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới vào tháng 11.

Nếu đảng cầm quyền mất đa số tại Thượng viện và Hạ viện, đảng Dân chủ có thể sẽ sử dụng 2 năm còn lại trước cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo để theo đuổi việc luận tội ông Trump, có khả năng làm tê liệt bất kỳ sáng kiến chính sách đối ngoại nào của chính quyền hiện tại.

Để đảo ngược xu hướng tiêu cực này, Nhà Trắng cần một "cuộc chiến nhỏ thắng lợi" - một thành công nổi bật trong chính sách đối ngoại đạt được với chi phí tối thiểu.

Viễn cảnh thay đổi chế độ ở Cuba dường như đặc biệt phù hợp với mục tiêu này, do tình trạng xuống cấp của cơ sở hạ tầng quân sự Cuba, vì cuộc khủng hoảng lương thực và năng lượng trầm trọng hơn do lệnh cấm vận của Mỹ liên quan đến các sự kiện ở Venezuela. Do đó, nếu ông Trump bắt đầu một cuộc xung đột quân sự khác ở Tây bán cầu, chúng ta khó có thể kỳ vọng bất kỳ hoạt động ngoại giao nào ở Đông bán cầu.

Trước thực tế này, điều quan trọng là phải xem xét nghiêm túc tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio (con trai của những người Cuba di cư trốn khỏi sự đàn áp của chế độ cộng sản) rằng Mỹ đang xa rời cuộc xung đột Ukraine.

Trên thực tế, điều này có nghĩa là "Tinh thần Anchorage" (tinh thần hòa giải) gần như đã chết. Quan điểm này đã được một số quan chức cấp cao ở Nga lặp lại, bao gồm cả trợ lý của Tổng thống Vladimir Putin, Yuri Ushakov, và Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov, và được minh họa rõ hơn bằng các hành động thù địch gần đây của Mỹ, chẳng hạn như từ chối cấp thị thực cho Thứ trưởng Ngoại giao Nga Alexander Alimov tham dự cuộc họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York.

Tuy nhiên, nếu có một bài học cần rút ra từ hành vi của vị tổng thống Mỹ này, đó là ngay cả khi tinh thần hợp tác dường như đã phai nhạt, ông Trump vẫn có thể khôi phục nó bất cứ lúc nào, miễn là ông có đủ ý chí chính trị để làm điều đó.