Ích mẫu – Thảo dược trị “bách bệnh”?

1. Cây ích mẫu là cây gì

Cây ích mẫu còn có tên khác là chói đèn, sung úy, ích minh, làm ngài tên khoa học là Leonurus heterophyllus Sw, thuộc họ hoa môi Lamiaceae. Cây ích mẫu được sử dụng hai bộ phận để làm dược liệu đó là ích mẫu thảo (Herba Leonuri) gồm toàn bộ phần thân trên mặt đất phơi khô) và sung úy tử (Fructus Leonuri) là quả chín phơi khô hay sấy khô của cây ích mẫu.

Ích mẫu là loại cây thân thảo, sống 1-2 năm, thân cao 0,6 đến 1m, hình vuông, ít phân nhánh, toàn thân có lông ngắn. Lá cây mọc đối, lá ở gốc có cuống dài, phiến lá hình tim, mép có răng cưa; lá ở thân có cuống ngắn hơn, phiến lá xẻ thành 3 thùy, trên mỗi thùy có răng cưa thưa, lá ở trên cùng không chia thùy và không có cuống.

Hoa ích mẫu mọc ở kẽ lá, màu hồng hoặc tím hồng, xẻ thành hai môi gần đều nhau, quả nhỏ, có 3 cạnh và vỏ màu xám nâu.

Trong Đông y, ích mẫu có vị cay, đắng, tính mát, đi vào kinh can và tâm bào, có tác dụng tán huyết ứ, hoạt huyết, sinh huyết mới… Sở dĩ có tên ích mẫu cũng chính bởi vì cây rất có ích cho phụ nữ. Còn hạt ích mẫu có vị cay, tính hơi ấm, có tác dụng bổ can thận, ích tinh sáng mắt, hoạt huyết, bổ huyết và điều kinh. 

2. Thu hái cây ích mẫu như thế nào?

Cây ích mẫu chủ yếu mọc hoang, thường ở ven các sông suối, nơi đất cát, ở ven đường hay ruộng hoang. Nếu thu hoạch cây thì chờ lúc khoảng 1 nửa số hoa của cây đã nở hết thì thu hái, còn nếu thu quả thì cần chờ khi hoa đã tàn hết, thu hoạch tới đâu thì giũ quả tới đó. 

Có rất nhiều nghiên cứu hóa học về hoạt chất của cây ích mẫu, tuy nhiên trên cơ sở dược lý người ta cho thấy trong cây ích mẫu có chứa 2 hoạt chất, một loại tan trong este có tác dụng ức chế tử cung, một loại hoạt chất không tan trong este có tác dụng kích thích tử cung.

Thành phần hóa học của ích mẫu: cây ích mẫu ở nước ta chứa 3 alcaloid, flavonosid, 1 glucid; hạt ích mẫu có chứa leonurin; các chất này đều có tác dụng trên tử cung và huyết áp, tim mạch, hệ thần kinh và là kháng sinh với một số loại vi trùng, những người bị viêm thận, phù thũng cũng có thể sử dụng ích mẫu kết hợp với các dược liệu khác với tỷ lệ thích hợp.

3. Tác dụng của cây ích mẫu

Người ta sử dụng ích mẫu trong các bài thuốc an thai, trị kinh nguyệt không đều, rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, phù nề cổ trướng. Hạt cây ích mẫu được dùng làm thuốc phụ khoa, kích thích co hồi tử cung ở phụ nữ sau sinh, làm thuốc lợi tiểu.

Tuy nhiên, chú ý không dùng ích mẫu cho người huyết hư không ứ, đồng tử bị giãn, phụ nữ mang thai phải sử dụng trên chỉ dẫn của người có chuyên môn với lượng nhất định để tránh ảnh hưởng thai nhi.

• Trên huyết áp: cao ích mẫu có thể giúp hạ huyết áp, nhất là ở thời kỳ đầu của bệnh cao huyết áp.
• Trên tim mạch: ích mẫu có tác dụng tốt trên tim mạch và cơ tim, làm tăng lưu lượng động mạch, cải thiện tuần hoàn bị rối loạn.
• Đối với hệ thần kinh: ích mẫu có thể gây hưng phấn trung khu hô hấp ở não, ức chế thần kinh trung ương và điều trị chứng viêm tiểu cầu hiệu quả.
• Nước chiết ích mẫu được nghiên cứu là có tác dụng ức chế với một số loại vi khuẩn ngoài da nên có thể được dùng để chữa lở ngứa, chốc đầu.
• Nếu đang cho con bú người mẹ sử dụng ích mẫu thì cơ thể sẽ khỏe mạnh và tiết sữa tốt hơn.

Ngoài ra, ích mẫu còn được sử dụng để tống đẩy huyết ứ cho các sản phụ bị bế sản dịch; trị tắc tia sữa; trị viêm tai; trị kiết lỵ cho trẻ nhỏ. 

Hiện nay, những sản phẩm sử dụng dược liệu từ cây ích mẫu kết hợp với những dược liệu khác dựa trên những bài thuốc y học cổ truyền an toàn, hiệu quả trong việc điều hòa kinh nguyệt, giảm đau bụng kinh đã được nhiều người tin tưởng và sử dụng. Các sản phẩm này đều có bán tại các hiệu thuốc trên toàn quốc.