Học tại nhà 'nhen nhóm' ở Trung Quốc

Estella, 14 tuổi, học tại nhà.

Dù còn nhiều tranh cãi và rào cản pháp lý, mô hình này cho thấy nỗ lực tìm kiếm phương pháp giáo dục linh hoạt hơn trong kỷ nguyên AI.

Sau nhiều năm học công lập, cha mẹ Estella, 14 tuổi, sống tại Thượng Hải, quyết định cho con nghỉ học và chuyển sang giáo dục tại nhà. Ở nhà, em không còn phải trải qua áp lực học 10 tiếng mỗi ngày hay những bài kiểm tra căng thẳng.

Phòng khách nhà Estella trở thành lớp học với lịch trình linh hoạt gồm Tiếng Tây Ban Nha trực tuyến, Leo núi, Châm cứu và các môn khoa học có gia sư kèm riêng. Với gia đình nữ sinh, chương trình giáo dục nặng về ghi nhớ và thi cử không còn phù hợp trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi kiến thức có thể nhanh chóng bị thay thế hoặc tự động hóa.

Về mặt pháp lý, học tại nhà không được công nhận ở Trung Quốc. Tuy nhiên, chính quyền thường bỏ qua vì số lượng không nhiều. Theo Viện Nghiên cứu Giáo dục Thế kỷ 21, năm 2017 chỉ có khoảng 6 nghìn trẻ em học tại nhà, con số nhỏ so với 145 triệu học sinh tiểu học và trung học trên cả nước. Dù vậy, số lượng này đã tăng trung bình khoảng 30% mỗi năm kể từ 2013, cho thấy một xu hướng âm thầm nhưng rõ rệt.

Những người ủng hộ cho rằng học tại nhà có 3 ưu điểm nổi bật gồm lịch học linh hoạt, cá nhân hóa nội dung và khuyến khích tư duy sáng tạo. Thay vì chạy đua điểm số và thứ hạng, học sinh được khuyến khích phát triển theo sở thích, làm dự án thực tiễn và tham gia hoạt động ngoài trời.

Đi cùng với ủng hộ giáo dục tại nhà là sự hoài nghi mô hình truyền thống. Tại Trung Quốc, bằng đại học không còn là “tấm vé bảo đảm” trong một thị trường lao động bão hòa. Năm 2023, chưa đến 20% cử nhân Đại học Phúc Đán, một trong những trường tốp đầu cả nước, tìm được việc làm ngay sau khi ra trường.

Tỷ lệ thất nghiệp của nhóm 16 - 24 tuổi lên tới 18,9% vào tháng 8/2025, mức cao nhất trong 2 năm. Theo chuyên gia giáo dục Yong Zhao, Trung Quốc đang “sản xuất quá nhiều người có bằng cấp cao trong khi các công việc tương ứng đang biến mất”.

Trong bối cảnh đó, công nghệ AI lại càng làm lung lay niềm tin vào con đường học tập truyền thống. Một số phụ huynh cho rằng, nhiều kiến thức trong lớp học có thể sớm trở nên lỗi thời, trong khi kỹ năng thích ứng, sáng tạo và tự học mới là yếu tố quyết định.

Tuy nhiên, giáo dục tại nhà cũng có nhiều bất lợi. Chị Gong Yimei, 24 tuổi, từng nghỉ học trường công để theo đuổi con đường nghệ thuật. Chị không có nhiều bạn bè bằng tuổi vì chưa từng đi học lớp đông nhưng nhờ có nhiều thời gian tự do, Yimei hiểu bản thân và định hình con đường riêng từ sớm.

Khác với phương Tây, mô hình học tại nhà ở Trung Quốc gần giống một thử nghiệm giáo dục. Đó là cơ hội để cha mẹ tìm kiếm những cách học mới cho con cái nhằm đáp ứng sự thay đổi của thời đại.

Chuyên gia Yong Zhao nhấn mạnh, trong ngắn hạn, học tại nhà chưa thể phổ biến tại Trung Quốc. Tuy nhiên, sự nhen nhóm của mô hình này phản ánh sự chuyển dịch tư duy từ chạy theo thành tích sang chú trọng năng lực cá nhân. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục công lập phải thay đổi để phù hợp với nhu cầu mới.

Chuyên gia Yong Zhao nhấn mạnh, trong ngắn hạn, học tại nhà chưa thể phổ biến tại Trung Quốc. Tuy nhiên, sự nhen nhóm của mô hình này phản ánh sự chuyển dịch tư duy từ chạy theo thành tích sang chú trọng năng lực cá nhân. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục công lập phải thay đổi để phù hợp với nhu cầu mới.