Châu Âu tính lập ‘NATO riêng’ trong kịch bản vắng Mỹ?

Lãnh đạo các nước thành viên NATO tại The Hague, Hà Lan tháng 6/2025.

Trong bối cảnh gia tăng lo ngại về lập trường của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với NATO và căng thẳng liên quan đến xung đột với Iran, châu Âu đang xây dựng một kế hoạch dự phòng nhằm bảo vệ lục địa nếu Mỹ giảm vai trò, theo một báo cáo của Wall Street Journal (WSJ).

Các quan chức đang thảo luận những đề xuất được một số người gọi là “NATO châu Âu”, với mục tiêu tăng vai trò của các nước châu Âu trong hệ thống chỉ huy - kiểm soát của liên minh, đồng thời bổ sung các năng lực quân sự thay thế cho Mỹ, theo WSJ.

Các cuộc thảo luận này đang được thúc đẩy không chính thức trong nội bộ NATO. Những người tham gia cho biết kế hoạch không nhằm thay thế liên minh, mà hướng tới duy trì khả năng răn đe đối với Nga, bảo đảm tính liên tục trong hoạt động và duy trì năng lực răn đe hạt nhân trong trường hợp Mỹ cắt giảm hiện diện hoặc hỗ trợ.

Kế hoạch này nhận được động lực sau khi Đức - quốc gia từng hoài nghi về mô hình phòng thủ do châu Âu dẫn dắt - bày tỏ ủng hộ. Sự thay đổi lập trường của Đức dưới thời Thủ tướng Friedrich Merz phản ánh mối lo ngại ngày càng lớn về độ tin cậy của Mỹ.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh những phát biểu của ông Trump về NATO gây tranh cãi. Ông từng chỉ trích các đồng minh châu Âu là “hèn nhát” và gọi NATO là “con hổ giấy”, đồng thời cảnh báo có thể rút hỗ trợ nếu các đồng minh không phù hợp với ưu tiên của Mỹ, trong đó có vấn đề Iran.

Các lãnh đạo châu Âu cho rằng bất kỳ quá trình chuyển đổi nào cũng cần diễn ra dần dần. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb nhận định việc “chuyển gánh nặng từ Mỹ sang châu Âu đang diễn ra và sẽ tiếp tục”, nhưng cần được thực hiện một cách “có kiểm soát” thay vì đột ngột.

“Thông điệp cơ bản gửi tới các đối tác Mỹ là sau nhiều thập kỷ, đã đến lúc châu Âu phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn về an ninh và quốc phòng của mình”, ông nói.

Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho rằng NATO vẫn “không thể thay thế đối với cả châu Âu và Mỹ”, song nhấn mạnh “chúng ta - người châu Âu - phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn trong quốc phòng”.

Thách thức lớn cho châu Âu

Tuy nhiên, quy mô của thách thức vẫn rất lớn. Cấu trúc NATO hiện được xây dựng xoay quanh vai trò dẫn dắt của Mỹ, từ hậu cần, tình báo đến chỉ huy quân sự cấp cao. Dù ngày càng nhiều sĩ quan châu Âu đảm nhiệm vị trí quan trọng và chỉ huy các cuộc tập trận, những khoảng trống then chốt vẫn tồn tại.

Các quan chức cho biết châu Âu vẫn thiếu năng lực về tình báo, hệ thống cảnh báo tên lửa và răn đe hạt nhân. Hiện chưa có quốc gia châu Âu nào có thể thay thế “ô hạt nhân” của Mỹ trong hệ thống phòng thủ NATO.

Để khắc phục, các nước châu Âu đang tăng tốc sản xuất quốc phòng và phối hợp sâu hơn. Những nỗ lực gần đây gồm hợp tác phát triển vũ khí tiên tiến và thảo luận mở rộng năng lực răn đe hạt nhân của Pháp để bao phủ các quốc gia khác.

Xu hướng này cũng làm sống lại tranh luận về nghĩa vụ quân sự bắt buộc. Một số lãnh đạo cho rằng việc này có thể tăng cường khả năng sẵn sàng chiến đấu, trong đó Phần Lan - quốc gia vẫn duy trì chế độ nghĩa vụ quân sự - thường được nhắc đến như một ví dụ.

Dù vậy, các quan chức thừa nhận châu Âu không thể nhanh chóng thay thế Mỹ với vai trò trung tâm quân sự của NATO. Nhiều năm đầu tư hạn chế đã tạo ra khoảng cách năng lực cần thời gian để khắc phục.

Sự cấp bách càng gia tăng trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị rộng hơn, gồm bất đồng liên quan đến Iran và những câu hỏi về tương lai quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

NATO, được thành lập năm 1949, từ lâu dựa vào sức mạnh quân sự của Mỹ làm trụ cột cho hệ thống phòng thủ tập thể. Những lời kêu gọi tăng cường tự chủ chiến lược của châu Âu đã gia tăng trong những năm gần đây, nhưng vẫn chưa được hiện thực hóa đầy đủ.