Cảnh báo thời tiết cực đoan lan rộn

El Nino gây hạn hán ở Đông Nam Á.

Hiện tượng El Nino 2026 có thể trở thành một trong những đợt mạnh nhất lịch sử, làm gia tăng nguy cơ bão nhiệt đới, nắng nóng, hạn hán và lũ lụt trên toàn cầu.

Thay đổi bản đồ bão nhiệt đới

Vào cuối tháng 9 hằng năm, Đại Tây Dương đã ghi nhận nhiều cơn bão nhiệt đới. Tuy nhiên, mùa bão năm 2026 ở khu vực này lại suy giảm đáng kể.

Tính đến ngày 23/9, chỉ có 6 cơn bão nhiệt đới hình thành trên Bắc Đại Tây Dương và chưa có cơn nào mạnh lên thành bão cấp 1. Theo Cơ quan Khí tượng và Hải dương học Quốc gia Mỹ (NOAA), đây là lần đầu tiên kể từ khi vệ tinh bắt đầu theo dõi bão vào năm 1966, khu vực này chưa ghi nhận cơn bão nào đạt cường độ bão cấp 1 trở lên vào thời điểm tương ứng.

Một trong những nguyên nhân chính là El Nino. El Nino xuất hiện trung bình 2 - 7 năm một lần và thường kéo dài khoảng một năm.

El Nino năm 2026 hình thành từ tháng 6 và nhanh chóng mạnh lên. Các dự báo cho thấy hiện tượng này có khả năng trở thành El Nino cực mạnh, thường được gọi là “siêu El Nino”. Trong khi đó, biến đổi khí hậu đang khiến nền nhiệt toàn cầu cao hơn so với trước đây. Sự kết hợp giữa hai yếu tố có thể khuếch đại một số hiện tượng thời tiết cực đoan.

Ông Matthew Rosencrans, chuyên gia dự báo mùa bão thuộc Trung tâm Dự báo Khí hậu NOAA, giải thích: “El Nino càng mạnh thì gió đứt càng mạnh, qua đó càng cản trở quá trình hình thành bão ở vùng nhiệt đới Đại Tây Dương. Vì vậy, dù nhiệt độ đại dương có thể cung cấp năng lượng cho bão, điều kiện khí quyển không thuận lợi vẫn có thể kìm hãm sự phát triển của chúng”.

Tuy nhiên, mùa bão yên tĩnh không đồng nghĩa nguy cơ đã chấm dứt. Một cơn bão vẫn có thể hình thành trước khi mùa bão kết thúc. Đáng chú ý, trong những năm El Nino, các cơn bão Đại Tây Dương có xu hướng hình thành gần bờ biển phía Đông nước Mỹ hoặc Vịnh Mexico. Chúng có ít thời gian mạnh lên trên biển, nhưng cũng khiến các cộng đồng ven biển có ít thời gian chuẩn bị hơn nếu bão đổ bộ.

Trái ngược với Đại Tây Dương, khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương thường có hoạt động xoáy thuận nhiệt đới gia tăng trong những năm El Nino. Nước biển ấm hơn, kết hợp với gió đứt yếu, tạo môi trường thuận lợi cho bão hình thành và duy trì cường độ.

Các cơn bão tại đây cũng có xu hướng hình thành xa hơn về phía Đông, khiến thời gian tồn tại trước khi đổ bộ kéo dài. Ở phía Tây Thái Bình Dương, bão có xu hướng dịch chuyển lên phía Bắc thay vì tiếp tục đi về phía Tây hướng tới Đông và Đông Nam Á. Theo các chuyên gia WMO và NOAA, điều này có thể làm tăng nguy cơ bão nhiệt đới đối với Guam, quần đảo Bắc Mariana, Nhật Bản...

Tại Ấn Độ Dương, El Nino mạnh thường gắn với hoạt động bão nhiệt đới thấp hơn mức trung bình. Hiện tượng này cũng có thể làm suy yếu gió mùa ở tiểu lục địa Ấn Độ, gia tăng nguy cơ hạn hán. Những thay đổi về gió đứt tiếp tục cản trở quá trình hình thành bão, ảnh hưởng đến các quốc gia ven biển Đông Phi như Madagascar và Mozambique.

Cuộc sống của người dân đảo lộn vì El Nino.

Hệ lụy toàn cầu

Các chuyên gia lưu ý El Nino là hiện tượng tự nhiên và không phải hệ quả trực tiếp của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, nó đang diễn ra trong một thế giới có nền nhiệt cao hơn. Vì vậy, cùng một hiện tượng khí hậu có thể tạo ra tác động mạnh hơn so với trước đây.

Tác động của El Nino không dừng lại ở hoạt động bão. Hiện tượng này làm thay đổi nhiệt độ và lượng mưa trên phạm vi toàn cầu, tạo ra nắng nóng và hạn hán ở một số khu vực, trong khi những nơi khác phải đối mặt với mưa lớn và lũ lụt.

Nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Tác động Khí hậu thuộc Đại học Chicago, Mỹ, ước tính nhiệt độ cao bất thường liên quan đến El Nino hiện tại có thể gây ra khoảng 451.000 ca tử vong trên toàn cầu từ tháng 6/2026 đến tháng 2/2027. Đây là ước tính về số ca tử vong vượt mức liên quan đến tác động của nhiệt độ, không bao gồm những thiệt hại gián tiếp do hạn hán, lũ lụt hay thiếu lương thực.

Bà Tamma Carleton, Trưởng bộ phận nghiên cứu tại phòng thí nghiệm, cho rằng El Nino hiện tại có thể được xem như một “thông điệp từ tương lai”. Nhiệt độ đất liền trong những tháng tới được dự báo cao hơn mức bình thường khoảng 1,2 độ C. Mức tăng này tương đương với mức ấm lên mà biến đổi khí hậu có thể mang lại trong khoảng 20 năm tới, nhưng diễn ra trong thời gian ngắn và trên phạm vi rộng.

Nắng nóng cực đoan gây áp lực lên tim, thận và khả năng điều hòa thân nhiệt, đồng thời làm trầm trọng thêm các bệnh tim mạch, hô hấp. Đáng chú ý, nhiều trường hợp tử vong liên quan đến nắng nóng không được ghi nhận trực tiếp dưới nguyên nhân nhiệt độ cao. Người bệnh có thể được thống kê tử vong do bệnh nền, dù nhiệt độ là yếu tố khiến tình trạng sức khỏe xấu đi.

El Nino cũng làm thay đổi lượng mưa, từ đó gia tăng nguy cơ hạn hán ở một số nơi và mưa lớn, lũ lụt ở những nơi khác. Hạn hán có thể phá hủy mùa màng, làm suy giảm nguồn nước và gia tăng nguy cơ thiếu lương thực. Trong khi đó, lũ lụt có thể gây thiệt hại về người, phá hủy cơ sở hạ tầng, ô nhiễm nguồn nước và tạo điều kiện cho dịch bệnh lây lan.

Theo Phòng thí nghiệm Tác động Khí hậu, Mỹ, những khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng lớn gồm vùng Sahel ở châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á và một số vùng tại Mỹ Latinh. Nigeria, Sudan, Niger, Chad, Ấn Độ, Indonesia và Brazil nằm trong nhóm quốc gia được dự báo có số ca tử vong do nắng nóng tăng cao.

Tác động của El Nino không phân bố đồng đều. Những cộng đồng vốn sống trong điều kiện khí hậu nóng, có thu nhập thấp và hạn chế về cơ sở hạ tầng thường có ít khả năng thích ứng với nắng nóng. Đây cũng là những nơi việc thống kê các ca tử vong liên quan đến nhiệt độ có thể chưa đầy đủ.