Bảo vệ học sinh trên không gian mạng: Xây dựng “lá chắn” từ nhà trường

Học sinh Trường Tiểu học Gia Quất (Hà Nội) sử dụng máy tính bảng trong giờ học, đặt ra yêu cầu trang bị kỹ năng số và hướng dẫn các em tiếp cận môi trường mạng an toàn.

Khi rủi ro trên mạng trở thành vấn đề học đường

Theo khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” do Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) thực hiện, có tới 98% trẻ em tham gia khảo sát đang sử dụng Internet. Khoảng 9/10 thiếu niên được hỏi cho biết từng trực tiếp hoặc gián tiếp gặp rủi ro trên môi trường mạng, dù phần lớn đã từng được học hoặc nghe về an toàn số.

Những con số này cho thấy khoảng cách giữa nhận thức và khả năng tự bảo vệ của trẻ. Các nguy cơ có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức như bình luận xúc phạm, cô lập trong nhóm trò chuyện, phát tán hình ảnh cá nhân, tiếp xúc với người lạ hoặc chia sẻ thông tin sai lệch. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo còn khiến hình ảnh, video giả mạo trở nên thuyết phục hơn, làm tăng nguy cơ sử dụng công nghệ để bôi nhọ, chế giễu người khác.

Tác động của những hành vi này không dừng lại trên màn hình điện thoại. Học sinh bị bắt nạt trực tuyến có thể lo lắng, mất tập trung, thu mình hoặc ngại đến trường. Vì vậy, bảo vệ trẻ trên không gian mạng cũng là một phần của nhiệm vụ xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh.

Bà Nguyễn Phương Linh - Viện trưởng MSD cho rằng, cách tiếp cận theo hướng “cấm” hoặc “hạn chế tuyệt đối” khó giải quyết tận gốc vấn đề khi công nghệ đã trở thành một phần không thể tách rời của học tập và phát triển. Theo bà, điều quan trọng không phải là ngăn trẻ sử dụng công nghệ, mà là giúp các em sử dụng an toàn, thông minh và có trách nhiệm. Nếu chỉ cấm đoán, trẻ có thể tìm cách tiếp cận công nghệ khó kiểm soát hơn, trong khi người lớn mất đi cơ hội đồng hành và giáo dục.

Bà Silvia Danailov - Đại diện UNICEF tại Việt Nam cũng nhấn mạnh công nghệ số vừa tạo ra cơ hội mới, vừa khiến trẻ đối mặt với những rủi ro như bắt nạt qua mạng, bóc lột trực tuyến và vi phạm quyền riêng tư. Mỗi trẻ em đều có quyền tham gia thế giới số một cách an toàn; do đó, việc hoàn thiện chính sách bảo vệ trẻ trong môi trường số cần đi cùng với nâng cao năng lực hỗ trợ và phòng ngừa.

Nhà trường cần trở thành điểm tựa an toàn

Chiến dịch “Không Một Mình 2026 – Kết nối không tổn thương” được khởi động nhằm thúc đẩy nỗ lực phòng, chống xâm hại trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng. Thông điệp của chiến dịch nhấn mạnh tầm quan trọng của những kết nối an toàn, để trẻ biết tìm đến ai khi gặp khó khăn và người lớn biết lắng nghe, đồng hành.

Trong nhà trường, tinh thần này cần được cụ thể hóa bằng các kênh tiếp nhận phản ánh thuận tiện, kín đáo; hoạt động tư vấn tâm lý; cùng quy trình phối hợp giữa giáo viên, phụ huynh và bộ phận chuyên trách khi phát hiện học sinh bị bắt nạt hoặc đe dọa trên mạng.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn số 6206/BGDĐT-GDPT ngày 15/9/2026, hướng dẫn giáo dục an toàn mạng toàn diện trong các cơ sở giáo dục phổ thông năm học 2026–2027. Việc triển khai cần chú trọng trang bị cho học sinh kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện thông tin sai lệch, ứng phó với nguy cơ trên mạng và sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Thay vì chỉ tuyên truyền những điều nên hoặc không nên làm, nhà trường cần đưa các tình huống thực tế vào hoạt động giáo dục. Học sinh cần biết cách lưu giữ bằng chứng khi bị đe dọa, báo cáo tài khoản vi phạm và tìm kiếm sự trợ giúp mà không lo bị trách phạt hoặc đổ lỗi. Giáo viên cũng cần giúp các em hiểu rằng việc phát tán hình ảnh riêng tư, chia sẻ video làm nhục bạn bè hay tham gia bình luận công kích đều có thể khiến tổn thương lan rộng.

Tuy nhiên, để hỗ trợ học sinh hiệu quả, nhà trường cần có đội ngũ đủ năng lực và cơ chế phối hợp phù hợp. Trong điều kiện đội ngũ tư vấn tâm lý học đường còn thiếu hụt, ThS Lê Thị Minh Tâm - Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TPHCM đề xuất mô hình gatekeeper – “người gác cổng”. Đây là cách tiếp cận nhằm huấn luyện những người gần gũi với trẻ nhận diện sớm dấu hiệu nguy cơ, hỗ trợ ban đầu và kết nối các em với dịch vụ chuyên môn khi cần thiết.

“Người gác cổng” không nhất thiết phải là chuyên gia tâm lý. Lực lượng này có thể bao gồm giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, nhân viên công tác xã hội, nhân viên y tế, cán bộ Đoàn – Hội, cha mẹ, người thân và cả bạn học đồng trang lứa. Họ là những người có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với học sinh, từ đó có thể nhận ra những thay đổi về cảm xúc, hành vi hoặc dấu hiệu cho thấy các em đang gặp khó khăn.

Mô hình này không thay thế vai trò của chuyên gia tâm lý hay cơ sở y tế, mà tạo ra một mạng lưới phát hiện và kết nối sớm. Khi nhận thấy học sinh bị cô lập, đe dọa hoặc có biểu hiện bất ổn, người hỗ trợ cần biết cách lắng nghe, tránh phán xét, bảo đảm riêng tư và chuyển trường hợp đến đúng nơi có chuyên môn.